Πέμπτη 13 Αυγούστου 2020
x

ΕΝΑΣ ΜΕΤΟΙΚΟΣ ΑΠΟ ΤΗ ΜΕΣΟΓΕΙΟ ΧΑΝΕΤΑΙ ΣΤΑ ΝΕΡΑ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

Το τραγούδι είναι μόνο η αφορμή. Όπως το κάθε τραγούδι. Για να κάνουμε εικόνες. Να σκεφτούμε ιστορίες, πολλές για πρώτη φορά.

Μεσόγειο τη λεν και παίζουνε γυμνά /
παιδιά με μαύρα μάτια αγάλματα πικρά /
γέννησε τους Θεούς, τον ίδιο το Χριστό /
το καλοκαίρι εκεί δεν τρέμει τον καιρό /
μεσ’ τη Μεσόγειο./
 
Το 1971 ο Ζορζ Μουστακί έγραψε μάλλον το πιο χαρακτηριστικό τραγούδι για τη Μεσόγειο. Το «En Méditerranée» εμπεριέχει μέσα στα λίγα λεπτά που διαρκεί στοιχεία ιστορίας, πολιτισμού, γεωγραφίας και ατμόσφαιρας της Μεσογείου και μάλιστα μέσα από όμορφες λέξεις και δυνατές εικόνες. Τους στίχους που τραγουδήσαμε στα ελληνικά τους έγραψε μεταφέροντας το πνεύμα του τροβαδούρου ένα χρόνο μετά, ο Δημήτρης Χριστοδούλου. Ο ποιητής που ήδη ήταν γνωστός χάρη στα τραγούδια που είχε γράψει με τον Μίκη Θεοδωράκη και τον Γιώργο Ζαμπέτα, το 1972 ζούσε στο Παρίσι, οπότε βρισκόταν και ως φυσική παρουσία στο περιβάλλον που κυκλοφορούσε ο Ζορζ Μουστακί, ενώ τόσο η ποιητική του φύση, όσο και η σχέση του και με τις δύο γλώσσες τον βοήθησε να αποδώσει με πληρότητα το πνεύμα των στίχων του γαλλικού τραγουδιού και –κυρίως- και να μεταφέρει το αίσθημα της μπαλάντας του Μουστακί, χωρίς να κάνει απλώς μια πιστή μετάφραση. Κάτι που έτσι και αλλιώς θα ήταν αδύνατον, από τη στιγμή που μιλάμε για στίχους που πρέπει να ταιριάξουν με τη μελωδία και να τραγουδηθούν.
 
Το αίμα τους αιώνες σκάλισε εκεί /
τα βράχια και τους κάβους και τη βαθιά σιωπή /
νησιά σαν περιστέρια αιώνιες φυλακές /
το καλοκαίρι εκεί δεν τρέμει τις βροχές /
μεσ’ τη Μεσόγειο. /
 
Το τραγούδι, όμως, είναι μόνο η αφορμή. Όπως το κάθε τραγούδι. Για να κάνουμε εικόνες. Να σκεφτούμε ιστορίες, πολλές για πρώτη φορά. Από τα διάφορα γεωγραφικά, πολιτισμικά, πολιτικά σύνολα στα οποία είναι ενταγμένη η Ελλάδα (Βαλκάνια, Νοτιοανατολική Ευρώπη, Ευρωπαϊκή Ένωση, ΝΑΤΟ κ.λπ.) η Μεσόγειος είναι το πιο πολύχρωμο. Το πιο πολυδιάστατο. Απλώνεται σε τρεις ηπείρους, συμπεριλαμβάνει αρκετές θάλασσες, πολλές συγκλονιστικές πόλεις και κομβικά λιμάνια. Ενώνει και χωρίζει 21 χώρες (συν το Γιβλαρτάρ και την Παλαιστίνη) στις οποίες οι άνθρωποι προσεύχονται σε διαφορετικούς Θεούς. Συχνά δίπλα δίπλα και σε ορισμένες περιπτώσεις απέναντι. Αλγερία, Αίγυπτος, Λιβύη, Μαρόκο, Τυνησία στην Αφρική. Ισραήλ, Λίβανος, Παλαιστίνη, Συρία, Τουρκία στην Ασία. Αλβανία, Βοσνία-Ερζεγοβίνη, Γαλλία, Γιβραλτάρ, Ελλάδα, Ιταλία, Ισπανία, Κροατία, Κύπρος, Μάλτα, Μαυροβούνιο, Μονακό, Σλοβενία, Ισπανία στην Ευρώπη. Εάν εξαιρέσει κανείς το μεσογειακό χαρακτήρα, που διαμορφώνει η θάλασσα με το αιώνιο πήγαινε έλα κυμάτων, ανθρώπων και ψυχών, οι περιοχές αυτές διαφέρουν μεταξύ τους.


 
Οι κάμποι κι οι ελιές χάνονται στη φωτιά /
τα χέρια μένουν μόνα κι άδεια τα κορμιά /
λαοί της συμφοράς και πίκρα του θανάτου /
το καλοκαίρι εκεί δε χάνει τα φτερά του /
μεσ’ τη Μεσόγειο. /
 
Από πολλές απόψεις, αλλά και στο τραγούδι του Μουστακί, η Μεσόγειος δεν αποτελεί μια απλή γεωγραφική ονομασία. Όπως αναφέρει ο Φερνάν Μπρωντέλ, για πολλούς ο σπουδαιότερος Γάλλος ιστορικός της μεταπολεμικής περιόδου, η Μεσόγειος «δεν είναι μια χώρα, αλλά αναρίθμητες χώρες, δεν είναι μια θάλασσα, αλλά διαδοχικές θάλασσες, δεν είναι ένας πολιτισμός, αλλά πολιτισμοί συσσωρευμένοι ο ένας πάνω στον άλλο». Είναι επίσης –η Νοτιοανατολική πλευρά της- το πιο εξοπλισμένο μέρος του πλανήτη, από το οποίο οι βίαιες συγκρούσεις, το αίμα, ο θάνατος, ο ξεριζωμός δεν λείπουν ποτέ. Όπως άλλωστε και οι βάρκες με τις ταλαιπωρημένες ψυχές, που αναζητούν απελπισμένα μια καλύτερη ζωή.  
 
Εδώ στη λίμνη αυτή γεννήθηκα κι εγώ /
μεσόγειος του φόβου και των πικρών καιρών /
τα όνειρα που ’παίζαν στα βαθιά νερά /
γινήκαν δέντρα μόνα στα ξερά νησιά /
μεσ’ τη Μεσόγειο./
 
Ίσως δεν υπήρχε καταλληλότερος τροβαδούρος για την Μεσόγειο από τον Ζορζ Μουστακί. Γεννημένος στην Αλεξάνδρεια είχε από μικρός ιδιαίτερη ευαισθησία σε ό,τι ελληνικό. Άλλωστε ήταν Έλληνας από πατέρα, μητέρα και παππού, με ρίζες στη Μικρά Ασία, τα Ιωάννινα, τη Ζάκυνθο και την Κέρκυρα. Η Αλεξάνδρεια, αν και του χάρισε τον κοσμοπολιτισμό των Πτολεμαίων, τον απομάκρυνε από την ελληνικότητά του. Η Αίγυπτος ζούσε τότε σ' ένα κοσμοπολίτικο, πολύγλωσσο παζάρι. Οι άνθρωποι επικοινωνούσαν σε πολλές γλώσσες – αραβικά, αγγλικά, γαλλικά. Η Αλεξάνδρεια τον άνοιξε στον κόσμο. Οι πρόγονοί μου μιλούσαν όλοι ελληνικά, αλλά ο ίδιος δεν έμαθε ποτέ. Αιτία η θεία του Ροζάντι, που μέχρι τα πέντε χρόνια της αρνιόταν να μιλήσει, έως τη μέρα που ήρθαν στο σπίτι συγγενείς από την Ιταλία. Από τότε, η Ροζάντι άρχισε να μιλάει, αλλά μόνο στα ιταλικά. Έτσι, εξαιτίας της επιλεκτικής αλαλίας της θείας του, τα ελληνικά απαγορεύτηκαν στην οικογένεια και η γλώσσα του Δάντη έγινε η μητρική του γλώσσα.

Πόσο απλά και ταυτόχρονα παράξενα είναι πολλές φορές τα πράγματα.



ΥΓ. Στην Ελλάδα ο Ζορζ Μουστακί τραγούδησε πολλές φορές, αλλά όχι στα ελληνικά. Και στη Θεσσαλονίκη, επίσης. Ήταν το καλοκαίρι του 1982, όταν τον έφερε στην πόλη ο Δημήτρης Γκιόκας, ένας εξαίρετος χορευτής, ο οποίος όταν έκλεισε τον κύκλο του στο χορό έγινε ατζέντης. Η συναυλία έγινε –Αύγουστο μήνα- στο Παλαί ντε σπορ. Στη σκηνή ο Μουστακί ήταν κυρίαρχος. Ψηλός, αδύνατος, με άσπρα ρούχα, μούσι, κιθάρα στα χέρια, ζεστή φωνή και εφηβικό πάθος. Ένας τροβαδούρος που από κοντά ένιωθες έντονα ότι όταν τραγουδούσε ήταν… φευγάτος. Ταξίδευε. Ένα αίσθημα πιο έντονο απ’ ότι όταν άκουγε τη φωνή του από δίσκο ή από το ραδιόφωνο. Την ίδια φευγάτη εντύπωση έδινε  και το βράδυ, στο τραπέζι μετά τη συναυλία, σε μια ψαροταβέρνα στην Κρήνη, δίπλα στη θάλασσα. Όταν σηκώθηκε στη μέση του φαγητού, πλησίασε στο σημείο που έσκαγε το κύμα, ακούμπησε σε ένα βράχο και αφέθηκε στην προοπτική του ορίζοντα. Ίσως έτσι –βυθισμένοι στον κόσμο τους- να προχωρούν όσοι έχουν μια κοσμοπολίτικη ζωή.

Όσοι κυκλοφορούν διαρκώς στον κόσμο και βρίσκονται συνεχώς με κόσμο. Τουλάχιστον οι πιο ταλαντούχοι από αυτούς, όσοι μπορούν να απομονώσουν και να μεγεθύνουν την πραγματικότητα. Όσοι αφαιρούν από ανθρώπους και καταστάσεις τον μανδύα της καθημερινότητας. Προφανώς για τον Ζορζ Μουστακί το να βλέπει από κοντά τη θάλασσα στη Θεσσαλονίκη ένα Αυγουστιάτικο βράδυ με φεγγάρι σήμαινε πολλά. Για το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον – ποιος μπορεί να τα ξεχωρίσει;  Ίσως να ονειρευόταν ένα καινούριο τραγούδι. Ίσως να έδινε σχήμα σε μια φιγούρα που ξεχώρισε ανάμεσα στο πλήθος της συναυλίας. Ίσως, πάλι, να νοσταλγούσε κάποιον παλιό του έρωτα. Κάποια στιγμή, σχετικά νωρίς, ζήτησε συγνώμη –«πρέπει να φύγω» είπε. Και όπως ο μέτοικος στα τραγούδια του πήρε το δρόμο της θάλασσας σιωπηλός, ακολουθώντας το ίχνος του φεγγαριού, μέχρι που η φιγούρα του χάθηκε στο σκοτάσι, κάπου ανάμεσα στο νερό της Μεσογείου και στον ουρανό του κόσμου. Τουλάχιστον αυτά διηγούνταν τις προάλλες ένας άντρας, καθισμένος στο ίδιο τραπέζι, στην ίδια ψαροταβέρνα, πάνω κάτω την ίδια ώρα. Αν και έχουν περάσει τα χρόνια θυμόταν καλά γιατί όλα αυτά τα είχε δει με τα μάτια του. Ο ίδιος βρισκόταν στη συντροφιά, σε εκείνο το παραθαλάσσιο δείπνο του Ζορζ Μουστακί στη Θεσσαλονίκη.
 
«Σαν σύννεφο απ’ τον καιρό /
μονάχο μες στον ουρανό /
πήρα παιδί τους δρόμους. /
 
Περπάτησα όλη τη γη /
μ’ ένα τραγούδι στην καρδιά /
και τη βροχή στους ώμους. /
 
Μ’ αυτά τα χέρια σαν φτερά /
που δεν εγνώρισαν χαρά /
πάλεψα με το κύμα.
 
Κι είχα βαθιά μου μια πληγή /
αγάπη που δε βρήκε γη /
χαμένη μες το κρίμα. /
 
Με πρόσωπο τόσο πικρό /
από τον ήλιο το σκληρό /
χάθηκα μες στη νύχτα.
 
Κι ο έρωτας με πήγε κει /
που `χα στα χείλη το φιλί /
μα συντροφιά δεν είχα.
 
Με την καρδιά μου μια πληγή /
περπάτησα σ’ αυτή τη γη /
που είχα να τη ζήσω.
 
Μα μου τα πήρανε μαζί /
το όνειρο και την αυγή /
και φεύγω πριν αρχίσω. /
 
Σαν σύννεφο απ’ τον καιρό /
μονάχο μες στον ουρανό /
θα ‘ρθω ξανά κοντά σου. /
 
Μέσα σε κείνη τη βροχή /
που σ’ άφησα κάποιο πρωί /
κι έχασα τη ζωή μου. /
 
Θα ‘ρθω ξανά απ’ τα παλιά /
σαν το πουλί απ’ το νοτιά /
την πόρτα να χτυπήσω.
 
Θα ‘ναι μια άνοιξη πικρή /
που όλα θ’ ανοίγουνε στη γη /
κι απ’ την αρχή θ’ αρχίσω».
 




A+
A-







ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΗ ΤΟΥ ΑΡΘΡΟΥ